Nalatenschap, schenkingen en testamenten

De nalatenschap

De nalatenschap is het overgaan van het vermogen (baten en lasten) van een overledene aan een of verschillende personen in leven. De nalatenschap valt open in de woonplaats van de overledene.

  • de wettelijke erfopvolging (ab intestat) valt open bij het overlijden van een persoon bij ontstentenis van een geldig testament. In dit geval worden de goederen verdeeld in de in het Burgerlijk Wetboek bepaalde orde van erfopvolging.
  • bij de testamentaire erfopvolging heeft de overledene bij testament over een deel of het geheel van zijn goederen beschikt (erfstellingen)
  • bij contractuele erfopvolging valt de nalatenschap te beurt bij akte van schenking die gevolg heeft na het overlijden van de erflater (bv. clausule in een huwelijkscontract).

Het testament

Een testament is een akte waarbij een persoon, de erflater, voor de tijd dat hij niet meer in leven zal zijn, over het geheel of een deel van zijn goederen beschikt. De erflater kan zijn testament te allen tijde herroepen.
Wie bij testament over zijn goederen wil kunnen beschikken, moet handelingsbekwaam en gezond van geest zijn. Een minderjarige die jonger is dan 16 jaar kan in principe geen testament opmaken. Een minderjarige die ouder is dan 16 jaar kan bij testament over de helft van zijn goederen beschikken. De wet verbiedt dat verschillende personen in eenzelfde akte testeren.

De gift

Een gift is de akte waarbij een persoon een goed schenkt aan een ander persoon.

  • de schenking onder de levenden is een schenking waarbij de schenker en de begiftigde beiden in leven zijn. Het is een akte waarbij de schenker zich dadelijk en onherroepelijk van de geschonken zaak ontdoet, ten voordele van de begiftigde, die ze aanneemt. In principe is een schenking onherroepelijk, omdat de begiftigde ze immers heeft aangenomen. Herroeping is mogelijk wanneer de begiftigde de voorwaarden niet vervult of in geval van ondankbaarheid.
  • de schenking bij testament is een legaat waarbij de schenker is overleden op het ogenblik dat de gift van kracht wordt. In tegenstelling tot de schenking onder de levenden is het testament een eenzijdige akte waarbij een persoon over zijn goederen beschikt voor de tijd dat hij zal overleden zijn.

Drie soorten legaten:

  • het algemeen legaat waarbij de algemeenheid van de goederen wordt nagelaten aan een of meer personen
  • het legaat onder algemene titel waarbij de erflater een deel van zijn goederen nalaat, bijvoorbeeld een derde van zijn goederen, al zijn roerende of onroerende goederen, de helft van zijn onroerende goederen, enz.
  • het bijzonder legaat waarbij de erfgenaam een geldbedrag ontvangt, dan wel een bepaald goed of een bepaalde categorie goederen zoals bijvoorbeeld een antieke kast of alle boeken van de overledene.

De wet kent bepaalde erfgenamen (kinderen, langstlevende echtgenoot en afstammelingen) een bepaald deel van de erfenis toe (voorbehouden erfdeel). Over het overblijvende deel van de nalatenschap mag vrij worden beschikt ten gunste van derden. Indien de legaten het beschikbare gedeelte overschrijden, moeten ze worden ingekort. Voor de nalatenschap van roerende zaken geldt de wet van de laatste woonplaats van de overledene. De nalatenschap van onroerende goederen wordt geregeld door de wet van de plaats waar het goed is gelegen. Het is dus mogelijk dat de erfenis uiteenvalt in een roerende en één of meerdere onroerende nalatenschappen. In dit geval zijn er verschillende wetgevingen van toepassing en dit kan van invloed zijn op het beschikbare gedeelte.

Het Belgisch recht onderscheidt verschillende soorten testamenten:

  • het eigenhandig testament: dit testament is geldig wanneer het geheel met de hand door de erflater is geschreven, gedateerd en getekend. Er zijn geen andere vormvoorwaarden.
    De erflater kan het eigenhandig testament bij een notaris neerleggen.
    Na het overlijden van de erflater moet het testament voor tenuitvoerlegging aan een notaris worden aangeboden.
    De notaris maakt een proces-verbaal op van de opening en van de staat waarin het testament zich bevindt.
    Binnen de daaropvolgende maand stuurt hij een eensluidend afschrift van het proces-verbaal en een gewaarmerkte fotocopie van het testament naar de griffie van de rechtbank van eerste aanleg van de plaats waar de nalatenschap is opengevallen.  Indien een algemeen legataris werd aangewezen, kan de voorzitter van de rechtbank uitspraak doen over de inbezitstelling.
    Indien een van de erfgenamen beweert het handschrift of de handtekening van de overledene niet te herkennen, dient de rechtbank de echtheid van het testament te onderzoeken.
  • het testament bij openbare akte is het testament dat voor een notaris in tegenwoordigheid van twee getuigen dan wel voor twee notarissen wordt verleden. Wanneer het testament voor twee notarissen wordt verleden, moet het door de erflater worden gedicteerd en door een van beide notarissen aldus worden opgeschreven. Wordt het testament voor één notaris verleden, dan moet het eveneens door de erflater worden gedicteerd en door bedoelde notaris worden opgeschreven. In beide gevallen moet het aan de erflater worden voorgelezen. Wanneer er slechts één notaris is, heeft de voorlezing plaats in tegenwoordigheid van de getuigen. Van een en ander wordt uitdrukkelijk melding gemaakt. Dit testament moet door de erflater worden getekend. Wanneer hij verklaart daartoe niet in staat te zijn, wordt in de akte uitdrukkelijk melding gemaakt van zijn verklaring en van de reden die hem verhindert te tekenen.
  • het internationaal testament dat werd ingesteld bij het Verdrag van Washington van 26.10.1973 is een testament dat door de erflater in tegenwoordigheid van twee instrumentaire getuigen ter hand wordt gesteld van een notaris. Het testament wordt getekend door de erflater, de notaris en de twee getuigen. Het wordt gevoegd bij een attest, opgesteld door de notaris die het testament in bewaring neemt. Het is raadzaam gebruik te maken van dit testament wanneer er een internationaal bestanddeel aanwezig is, hetzij van de kant van de erflater, hetzij van de kant van de erfgenamen, hetzij wegens de goederen. Bij het overlijden van de erflater, maakt de notaris een proces-verbaal op van de opening en van de staat waarin het testament zich bevindt. Zoals bij een eigenhandig testament het geval is, deponeert hij binnen de maand een afschrift van het proces-verbaal, het testament en de verklaring bij de griffie van de rechtbank van eerste aanleg van de plaats waar de nalatenschap is opengevallen.

In het buitenland een testament opmaken

Landgenoten die in het buitenland verblijven en een testament willen opmaken kunnen zich wenden tot een ter plaatse bevoegde notaris of ambtenaar ' dan wel instantie. Zij kunnen zich ook wenden tot een Belgisch diplomatiek of consulair ambtenaar die de notariële bevoegdheid heeft om een testament bij openbare akte of een internationaal testament op te maken ofwel een eigenhandig testament opstellen in dezelfde vorm en met inachtneming van dezelfde voorwaarden als in België.

Openvallen van een nalatenschap in het buitenland : rol van onze Posten

Openvallen van nalatenschappen in het buitenland: onze Posten in het buitenland zijn niet bevoegd om bij de eigenlijke vereffening van nalatenschappen op te treden of een standpunt in te nemen. Zij mogen evenmin advies verstrekken op het gebied van erfopvolging. Alleen de erfgenamen of rechthebbenden of de terzake gemachtigden (notarissen, advokaten, enz.) mogen de maatregelen treffen die zij passend achten met het oog op een optimale belangenbehartiging.
Onze Posten spelen in deze een aanvullende rol. Consulaire bemiddeling dient dan ook niet verder te gaan dan maatregelen tot bewaring en beheer. Onze vertegenwoordigers kunnen wel hun diensten aanbieden om de betrekkingen tussen de erfgenamen en de plaatselijke autoriteiten vlotter te laten verlopen.

Opzoeken van testamenten

Het opzoeken van testamenten: na een overlijden kan worden nagegaan of er in België op naam van de overledene een testament werd geregistreerd bij het Centraal Register der laatste wilsbeschikkingen (CRT). Landgenoten die in het buitenland verblijven en die menen rechten te kunnen doen gelden op een in België opengevallen nalatenschap kunnen zich tot de dichtste diplomatieke of consulaire post wenden. Daar wordt dan onderzocht of de overledene, en met name wanneer deze zijn gewone verblijfplaats in België had, een testament had opgemaakt dat bij het Centraal Register der laatste wilsbeschikkingen werd geregistreerd.

Aanvaarden of  verwerpen van de nalatenschap

De nalatenschap: aanvaarding of verwerping: iedereen die de hoedanigheid van erfgenaam kan hebben - ab intestat of bij testament- heeft drie keuzes. Hij kan de nalatenschap zuiver aanvaarden.  In dit geval gaan zijn vermogen en dat van de overledene volledig in elkaar op. De erfgenaam is verplicht de schulden van de overledene te betalen, zelfs indien zij de baten van de nalatenschap overtreffen. Hij kan de nalatenschap ook aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving. Het vermogen van de overledene blijft dan gescheiden van dat van de erfgenaam. De erfgenaam betaalt alleen de schulden ten belope van de baten van de nalatenschap. Tot slot kan hij de nalatenschap verwerpen. Hij erft dan noch de baten noch de lasten. De aanvaarding onder voorrecht van boedelbeschrijving en de verwerping van de nalatenschap moeten worden neergelegd in een verklaring voor de griffie van de rechtbank van eerste aanleg van de plaats waar de erfenis van de overledene is opengevallen.