Europese verkiezingen 2014: op weg naar een democratische revolutie?

Datum: 29 april 2014

Het is best mogelijk dat de verkiezingen van mei aanstaande voor het eerst van beslissende invloed zijn voor de aanstelling van de nieuwe voorzitter van de Europese uitvoerende macht. Het Verdrag van Lissabon bepaalt dat het Parlement "de voorzitter van de Europese Commissie kiest". Een kans dus om van deze verkiezingen echte Europese verkiezingen te maken.

Een van de nieuwe veranderingen in het Verdrag is dat de lidstaten bij de aanstelling van de volgende voorzitter van de Europese Commissie voor het eerst "rekening moeten houden met de uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement". De benoeming van deze kandidaat moet door het nieuwe Parlement worden goedgekeurd: de Voorzitter van de Commissie wordt overeenkomstig het Verdrag van Lissabon door het Parlement “gekozen”. Dit betekent dat de kiezers daadwerkelijk inspraak krijgen in de aanstelling van wie aan het roer komt te staan van de Europese Commissie.

Dit is een wijziging met een belangrijke symbolische waarde. Hier wordt namelijk het idee in de praktijk gebracht dat het voorzitterschap van de Europese Commissie een afspiegeling kan zijn van de  Europese verkiezingen. Deze logica sluit min of meer aan bij de logica van de parlementaire stelsels zoals ze in de meeste lidstaten van de Europese Unie bestaan.

Deze evolutie zal bijdragen aan een grotere "politisering" - in de goede betekenis van het woord - van de Europese Unie, meer bepaald doordat de Europese politiek een gezicht zal krijgen. Het mag dan zo zijn dat het Europees Parlement sinds 1979 in algemene verkiezingen wordt verkozen, voor "Europa" was slechts een ondergeschikte rol weggelegd bij deze verkiezingen.

We moeten deze gelegenheid aangrijpen om de verkiezingen te politiseren. Tot op heden werden ze helaas al te vaak als tweederangsverkiezingen beschouwd, wat zich vertaalde in een heel lage opkomst (toch in de lidstaten zonder stemplicht) en een afstraffing van de zittende regering.

Nu de Europese Commissie de taak heeft in zekere mate toe te zien op de nationale begrotingssituatie, komt dit haar democratische legitimiteit ten goede en zal de hele Europese besluitvorming worden versterkt.

De Europese burgers moeten een duidelijke keuze kunnen maken over de toekomstige koers van Europa. Voor het eerst kunnen de burgers met hun stem rechtstreeks de samenstelling van de Europese uitvoerende macht beïnvloeden. 

Bij de Europese verkiezingen zal het debat niet langer alleen tussen de voor- en tegenstanders van Europa worden gevoerd. Het komt erop aan dat de Europese burgers weten wie waar voor staat in Europa en welke uiteenlopende overtuigingen het Europese politieke leven vormgeven. Dit vraagt om een helder partijendebat over de werking, de beleidslijnen en de toekomst van de EU en zo zullen de burgers helemaal klaar zijn voor deze belangrijke democratische afspraak in de lente. 

Door de functie te verbinden aan een persoon, kan de burger beter bewust worden gemaakt van wat er bij de Europese verkiezingen op het spel staat en kan een reëel Europees debat op gang worden gebracht. Uiteindelijk zou dit opnieuw de belangstelling van de kiezers moeten aanwakkeren. Want net zomin als beleid kan worden gevoerd zonder ideeën, kunnen ideeën concreet worden zonder de mannen en vrouwen die ze vertolken.

Sommigen zien in de politisering van de Commissie een risico op verlies van haar “onafhankelijkheid”, maar hier is het zaak eraan te herinneren dat een groot deel van haar taken in wezen politieke keuzes inhouden. Door de aanstelling van de nieuwe voorzitter van de Europese uitvoerende macht te politiseren, komt uiteraard niet de verplichte naleving door deze instelling van de verdragen, het handvest van de grondrechten inbegrepen, op de helling te staan. Hetzelfde geldt voor elke nationale regering die door de eigen grondwet gebonden is.

Om de Commissie te kunnen politiseren zal bovendien haar modus operandi moeten worden aangepast: de uitvoering van bepaalde taken zoals op het gebied van concurrentie zou dan op termijn door onafhankelijke agentschappen moeten worden overgenomen.

Het valt dan ook alleen maar toe te juichen dat dit initiatief wordt aangemoedigd door de belangrijkste Europese politieke partijen die erin hebben toegestemd rivaliserende kandidaten voor deze functie voor te dragen. De kandidaten, onder wie de Belg Guy Verhofstadt, voeren in heel Europa campagne.

We kunnen van het jaar 2014 een mijlpaal maken in de geschiedenis van de Europese constructie. Dit is een kans om werk te maken van de Europese constructie op basis van duidelijke beleidsalternatieven.

Ik ben ervan overtuigd dat Europa niet kan worden opgebouwd zonder de participatie van de burgers. In die zin moet de Europese burger dan ook de kans krijgen zijn stem te laten horen in de Europese democratie en zo van de Europese verkiezingen een platform voor een echt debat over de toekomst van ons continent maken.

Om de toekomst van het Europese project te vrijwaren, is het absoluut noodzakelijk dat de burger inzicht krijgt in de uiteenlopende politieke visies in Europa. Dan zal niet langer de vraag "bent u voor of tegen Europa" aan de kiezer worden gesteld, maar wel de vraag "welk Europa wilt u"?

Didier REYNDERS